ΜΝΗΜΕΣ ΠΟΛΕΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΟΧΗΣ: Η ΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

 

Η έναρξη του πολέμου

Τα τύμπανα του πολέμου έχουν ήδη αρχίσει να χτυπάνε. Οι Θεσσαλονικείς νιώθουν ότι σε λίγο ο πόλεμος δεν θα είναι μόνο μέσα από τις ειδήσεις που ακούνε και διαβάζουν. Ο πόλεμος πλησιάζει..

«Από τον καιρό που η Ιταλία είχε βάλει πόδι στην Αρβανιτιά, ήμασταν όλοι βέβαιοι πως οι Ιταλοί μια μέρα θα μας χτυπήσουν και πως την πόλη μας οπωσδήποτε θα τη βομβαρδίσουν….

Ένα δειλινό ήρθε η είδηση πως ο γερμανικός στρατός όρμησε εναντίον της Πολωνίας…

Ο πόλεμος που τόσο δεν θέλαμε είχε αρχίσει…» (Γ. Ιωάννου, Η σαρκοφάγος ).

Η κήρυξη του πολέμου είναι αναμενόμενη σχεδόν μετά και τον Τορπιλισμό της Έλλης.

 

 Η κήρυξη του πολέμου είναι αναμενόμενη σχεδόν μετά και τον Τορπιλισμό της Έλλης.

 

 «Δευτέρα 28. Κοιμήθηκα δύο το πρωί, διαβάζοντας Μακρυγιάννη. Στις τρεις και μισή μια φωνή μέσα από το τηλέφωνο με ξύπνησε: "Εχουμε πόλεμο". Τίποτα άλλο. Ο κόσμος είχε αλλάξει. Η αυγή, που λίγο αργότερα είδα να χαράζει πίσω απ' τον Υμηττό, ήταν άλλη αυγή: άγνωστη. Περιμένει ακόμη εκείνη που την άφησα. Δεν ξέρω πόσο θα περιμένει, αλλά ξέρω πως θα φέρει το μεγάλο μεσημέρι». (Γ. Σεφέρης, Μέρες Γ 16 Απρίλη 1934-14 Δεκέμβρης 1940» (εκδ. Ικαρος).

 Το φασιστικό καθεστώς του Μεταξά βέβαια φροντίζει να παίρνει τα μέτρα και τις πρώτες προφυλάξεις και εκδίδει σχετική απαγόρευση τον Αύγουστο του 1939 που φέρει την υπογραφή του γνωστού υφυπουργού Ασφαλείας Κωνσταντίνου Μανιαδάκη. Σύμφωνα με αυτήν απαγορεύονται  σχόλια και συζητήσεις στα καφενεία, στα τραμ, στα λεωφορεία, στους σιδηροδρόμους και γενικά στους δημόσιους χώρους «περί των εμπολέμων». Ακόμα και κατά την προβολή των κινηματογραφικών προβολών απαγορεύει εκδηλώσεις επιδοκιμασίας ή αποδοκιμασίας (Κ. Τομανάς, Το χρονικό της Θεσσαλονίκης).

 

 

Πώς δέχεται η Θεσσαλονίκη την κήρυξη του πολέμου;

 

«Εκείνο το πρωί ακούσαμε στο δρόμο ζωηρές φωνές. Μια γειτονοπούλα με την εφημερίδα στα χέρια διάβαζε δυνατά. «Η Ιταλία μας κήρυξε τον πόλεμο». ¨Ήταν μια τόση δα ειδησούλα στην τελευταία σελίδα. Την έβλεπες και δεν μπορούσες να το πιστέψεις. Σε λίγο όμως άρχισαν τα αλλεπάλληλα παραρτήματα και το πιστέψαμε για καλά. Συνεργεία τοιχοκολλούσαν με μεγάλη βιασύνη τη διαταγή επιστρατεύσεως. Οι νέοι άντρες κατηφόριζαν παρέες-παρέες για το πενήντα σύνταγμα να ντυθούνε (..). Μετά το μεσημέρι άρχισαν να περνούν απ’ την Αγίου Δημητρίου οι φάλαγγες των επιστρατευμένων. Μόλις ακούγαμε τραγούδια, τρέχαμε στη γωνία να χειροκροτήσουμε. Γυναίκες και παιδιά πέφταν μέσα στη γραμμή και τους φιλούσαν.

Όταν όμως πήρε να νυχτώνει μας έπιασε απελπισία. Τα φώτα του δήμου δεν άναψαν και στο σπίτι δεν μπορούσαμε να ανοίξουμε φως, αν δεν βάζαμε στα παράθυρα κουβέρτες. Που να ξέραμε πως οι Ιταλοί δεν ήταν σε θέση να βομβαρδίσουν στη νύχτα…» (Γ. Ιωάννου, Η σαρκοφάγος ).

 

Στη Θεσσαλονίκη τις πρώτες ώρες μετά την κήρυξη του πολέμου επικρατούν ανάμεικτα συναισθήματα. Από τη μια είναι η αγωνία, ο  φόβος αλλά από την άλλη υπάρχει ενθουσιασμός και θέληση. Ο ελληνικός λαός, είχε βάλει στην άκρη τις όποιες διαφορές και είχε βροντοφωνάξει ΟΧΙ.

 

«Η δεσποινίς Τζανή, μας υποδέχτηκε ένα πρωί (29 Οκτωβρίου 1940) κλαμένη και μας είπε ότι από την προηγούμενη μέρα είχαμε πόλεμο με την Ιταλία. Πόλεμος! Μια νέα λέξη έμπαινε στη ζωή μας απειλητική, χωρίς ωστόσο να μπορούμε να πιάσουμε όλο το  νόημά της. Μας είπε επίσης ότι όλοι οι δάσκαλοί  μας είχαν φύγει εσπευσμένα για τον πόλεμο, δηλαδή είχαν επιστρατευθεί και γι’ αυτό  θα κλείναν  τα σχολεία για λίγες μέρες (…) (Ν. Χριστιανόπουλος,)

Ευαγγελία Κανταρτζή, Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης (http://www.ekedisy.gr)

Φωτογραφίες: Χρυσόστομος Κούρτης (Tommy Courtis)

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης μαζί με το Greek Cultural Institute οργανώνουν έναν επετειακό περίπατο για την 28η Οκτωβρίου την Κυριακή 25 Οκτωβρίου.

Πληροφορίες ΕΔΩ

 http://www.ekedisy.gr/i-thessaloniki-tis-katochis/ 

ΜΠΕΖΕΣΤΕΝΙ: Η ΠΑΛΙΑ ΚΛΕΙΣΤΗ ΑΓΟΡΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

 

Μπεζεστένι

 

Έφτασε στη μεγάλη διασταύρωση κοντά στο Καραβάν Σαράι. Στα δεξιά είδε κάτι μικρούς τρούλους πλυμένους απ’ τη βροχή, ήταν το Μπεζεστένι, μπορούσε τώρα να προσανατολιστεί καλύτερα. Τα τελευταία χρόνια, όταν κατέβαιναν με τον πατέρα να δώσουν με το κάρο ζαρζαβάτι στη λαχαναγορά, πολλές φορές γυρνούσαν οι δυο τους και για άλλες δουλειές και για σεργιάνι κι έφταναν και κάποιες φορές μέχρι κάτω στη θάλασσα. Κάπου εδώ γύρω μάλιστα είχε και γνωστούς κι έλεγαν και καλημέρες. Τότε θα ήταν που του είχε πει γ’ αυτό το μέρος και την ιστορία του με τα φονικά, πάνε τρία χρόνια τώρα, όταν οι χωροφυλάκοι τσαλαπάτησαν με τα άλογα τους απεργούς απ’ τα καπνομάγαζα και τα υφαντουργεία.

«Κάπου εδώ γύρω είχε γίνει το κακό» σκέφτηκε και κοντοστάθηκε για να προσέξει καλύτερα.

Έριξε πάλι μια ματιά κατά το Μπεζεστένι. Πιο πέρα σε μια γωνιά ήταν μαζεμένοι μερικοί περίεργοι γύρω από κάποιον που κάτι έκανε με κάτι τραπουλόχαρτα πάνω σ’ ένα κασόνι.

 

Απόσπασμα από το Μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού, «Στη σκια της πεταλούδας», Εκδ. Πατάκης.

 

Μπεζεστένια, σκεπαστές δηλαδή αγορές, υπήρχαν σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τις σκεπαστές αυτές αγορές μας τις θυμίζουν σήμερα τα «παζάρια» που διατηρούνται σε πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη, στο Χαλέπι, στη Δαμασκό, στο Κάιρο.

 

Η ονομασία…

Η ονομασία Μπεζεστένι προέρχεται από την περσική λέξη bez, που σημαίνει ύφασμα. Δηλαδή αρχικά το Μπεζεστένι ήταν αγορά υφασμάτων. Σιγά σιγά όμως άρχισαν να πωλούνται και να φυλάσσονται και άλλα αντικείμενα όπως κοσμήματα, νομίσματα, πολύτιμες πέτρες, χρυσός με αποτέλεσμα να μεταβληθεί σε μια πολύ καλά φυλασσόμενη κλειστή αγορά.  Όλες οι εμπορικές συναλλαγές καθώς και η ποιότητα των εμπορευμάτων ελέγχονταν από τις αρμόδιες αστυνομικές αρχές που διαφύλασσαν την ασφάλεια των αγαθών και των αγοραπωλησιών. Σήμερα στον ελληνικό χώρο σώζονται άλλα δύο, στις Σέρρες, και στεγάζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο και στη Λάρισα.

 

Τα πρώτα χρόνια μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης (1430) οι Οθωμανοί δεν κτίζουν ακόμα δικά τους κτίρια. Μετατρέπουν για τις θρησκευτικές τους ανάγκες χριστιανικές εκκλησίες σε τζαμιά. Από τα μέσα όμως του 15^ου αιώνα αρχίζουν να αναγείρουν τζαμιά και άλλα κτίσματα κοινής ωφέλειας. Ανάμεσα σε αυτά τα κτίρια που κτίζονται τότε αναγείρεται και το Μπεζεστένι.

Υπάρχουν δύο διαφορετικές εκδοχές για τον ακριβή χρόνο ανέγερσης του μνημείου. Η  μία εκδοχή αναφέρει ότι το μνημείο κτίστηκε στα χρόνια του σουλτάνου Μεχμέτ Β΄ (1455-1459) ενώ η άλλη εκδοχή αποδίδει τη χρονολογία ανέγερσής του στα χρόνια του Βαγιαζίτ Β΄(1481-1512).

Πάντως οι περιηγητές που περνούν από την πόλη της Θεσσαλονίκης όπως ο Εβλιγιά Τσελεμπή, δίνουν περιγραφές του και το κατατάσσουν στα πιο ωραία μπεζεστένια των Βαλκανίων.

 

Κτισμένο στη συμβολή της Ελευθερίου Βενιζέλου με την Εγνατία ήταν και εξακολουθεί να βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης.

Η Βενιζέλου πριν από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης ονομαζόταν  λεωφόρος Sabri Pasa και ήταν ένας από τους πιο κεντρικούς και εμπορικούς δρόμους της Θεσσαλονίκης με πολλά καταστήματα, καφενεία, αποθήκες. Από παλιές καρτ ποστάλ φαίνεται ότι το τμήμα του δρόμου από την Ερμού έως την Εγνατία ήταν σκεπαστό με μια καλαίσθητη στέγη και ονομαζόταν Καπαλί Τσαρσί,  δηλαδή σκεπαστή αγορά. Πάνω από την Εγνατία, υπήρχε το Καραβάν Σεράι και κατόπιν το Κονάκι, το Διοικητήριο. Από τη διασταύρωση με την Εγνατία μέχρι το Κονάκι υπήρχαν εργαστήρια και εβραϊκά σπίτια καθώς στην περιοχή αυτή κατοικούσαν Εβραίοι στους οποίους ανήκαν και τα περισσότερα εμπορικά καταστήματα της περιοχής.

  

Το κτίριο

Είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κτίρια της Θεσσαλονίκης και προσδίδει ένα ιδιαίτερο χρώμα στο αρχιτεκτονικό τοπίο της πόλης.

Το κτίσμα αποτελείται από 6 μολυβοσκέπαστους θόλους παραταγμένους σε δύο σειρές και διαθέτει τέσσερις εισόδους. Η κεντρική είσοδος είναι από την οδό Βενιζέλου και καλύπτεται από μία αψίδα. Εσωτερικά διαχωρίζεται σε έξι τετράπλευρους χώρους καθώς επτά διπλά τόξα στηρίζουν τους δυο κεντρικούς πεσσούς.

 

Έως την πυρκαγιά του 1917 το Μπεζεστένι αριθμούσε 113 καταστήματα, εσωτερικά και εξωτερικά. Μετά την πυρκαγιά πολλά μαγαζιά έκλεισαν και προστέθηκαν και εξωτερικά καταστήματα μάλλον σε αντικατάσταση ξύλινων τα οποία καταστράφηκαν με την πυρκαγιά

Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 έγιναν εργασίες στερέωσης του κτιρίου καθώς είχε υποστεί καθίζηση και απόκλιση από την κατακόρυφο. Το εσωτερικό του, ευτυχώς, εξακολουθεί να φιλοξενεί καταστήματα συνεχίζοντας έτσι τη χρήση του αρχικού κτίσματος. Όχι πια πολύτιμα υφάσματα και χρυσό αλλά μαγαζάκια με φθηνά υφάσματα και είδη οικιακής χρήσης.

Μην το προσπερνάτε. Επισκεφθείτε το και αφεθείτε να σας παρασύρει η μαγεία του χώρου. Είναι ένα χάδι στη μνήμη, στους χρόνους τους αλλοτινούς, στην γοητευτική ιστορία της πόλης της Θεσσαλονίκης.

Κλείστε τα μάτια! Θα ακούσετε τις φωνές των εμπόρων να διαλαλούν τα ακριβά εμπορεύματά τους! Θα δείτε τις όμορφες κόρες της Θεσσαλονίκης, να περνάνε σαν σκιες ανάμεσα στα πολυδαίδαλα στενά που σχηματίζουν τα μαγαζιά! Ανασάνετε βαθιά γιατί…  

«Όποιος μπαίνει στο Μπεζεστένι τα χάνει κυριολεκτικά από τις ευωδιές του μόσχου, του αμπεριού (γαζίας) και των άλλων αρωμάτων. Στην σκεπαστή αυτή αγορά μυθωδώς πλούσιοι έμποροι μετρούν τις χρυσές λίρες με τρόπο που ο ήχος του μετρήματος προξενεί φρίκη στον φτωχό άνθρωπο».

Εβλιγιά Τσελεμπή

 

 

Ευαγγελία Κανταρτζή

Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης (http://www.ekedisy.gr/)

Ευχαριστούμε τον Χρυσόστομο Κούρτη (Tommy Courtis) για το φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησε.

Δείτε τους περιπάτους που οργανώνει το Μουσείο Σχολικής Ζωής μαζί με το Greek Cultural Institute  ΕΔΩ

 

ΟΙ ΒΑΡΚΑΡΗΔΕΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

 

Οι βαρκάρηδες της Θεσσαλονίκης

 

Την Άνοιξη του 1903, από τις 28 Απριλίου έως την Πρωτομαγιά, η τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη συγκλονίζεται από μια σειρά βομβιστικών επιθέσεων που έμειναν γνωστές ως Απριλιανά του 1903.  Οι επιθέσεις αυτές πραγματοποιήθηκαν από τους «Γκεμιτζήδες» μια αναρχική επαναστατική ομάδα με αρχηγό τον Καθηγητή του Βουλγαρικού Γυμνασίου Αρρένων Ντάμιεν Γκρούεφ. Οι επιθέσεις αυτές δεν στοχεύουν τους εκπροσώπους της οθωμανικής εξουσίας, αλλά δυτικά συμφέροντα.

Οι επιθέσεις ξεκίνησαν με την ανατίναξη του «Γκουανταλκιβίρ», το μεγάλο γαλλικό επιβατικό πλοίο που ήταν έτοιμο να αναχωρήσει για Κωνσταντινούπολη. Οι Θεσσαλονικείς πίστεψαν ότι σκάσανε τα καζάνια του  πλοίου. Ακολουθεί βομβιστική επίθεση σε τρένο που κουβαλούσε 300 επιβάτες από Ανδριανούπολη και ακολουθεί το εργοστάσιο φωταερίου   με αποτέλεσμα η πόλη να μείνει χωρίς φως.

 Παράλληλα ακολουθεί σωρεία βομβιστικών επιθέσεων σε διάφορα σημεία της πόλης, μαγαζιά, πλατείες, δρόμους. Ανάμεσα σε αυτά που καταστράφηκαν είναι το ελληνικό καφενείο Αλάμπρα, σ΄ ένα επίσης ελληνικό ζυθοποιείο και διάφορα άλλα σημεία. Πλήγησαν το Grand Hotel, το al Xambra και το  Boshnakov-Ann.

H Οθωμανική τράπεζα ήταν από τα κτίρια που επλήγησαν με αποτέλεσμα να καταστραφεί ολοκληρωτικά. Για να το καταφέρουν οι βαρκάρηδες είχαν σκάψει υπόνομο, από ένα μαγαζί απέναντι που το είχε νοικιάσει κάποιος βούλγαρος, που πήγαινε έως κάτω από το μέγαρο. Εκεί τοποθέτησαν τα εκρηκτικά με αποτέλεσμα σχεδόν την ολοκληρωτική καταστροφή της τράπεζας. Τα τραπεζιτικά αποθέματα σε τουρκικές λίρες έμειναν ακεραία και μεταφέρθηκαν σε τουρκικό θωρηκτό, ενώ οι συναλλαγές για πολλές  μέρες γινόντουσαν στο δρόμο. Η γερμανική λέσχη κατέρρευσε και ζημιές έπαθε το γειτονικό ξενοδοχείο «Κολόμπο».

Ακολούθησαν χιλιάδες συλλήψεις  Βουλγάρων. Τη δεύτερη μάλιστα μέρα κηρύχθηκε στρατιωτικός νόμος. Από την ομάδα  φαίνεται ότι οι 6 σκοτώθηκαν στα γεγονότα, και συνελήφθησαν. Συνολικά στις ταραχές που ακολούθησαν έχασαν τη ζωή τους 42 άτομα.

Σίγουρα η ενέργεια αυτή ήταν από τις μοναδικές τρομοκρατικές ενέργειες στην ιστορία της Θεσσαλονίκης και μάλιστα με πολύ καλό συντονισμό αν και η ομάδα ήταν ολιγομελής.

 

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης μαζί με το Greek Culturral Institute πραγματοποιούν σχετικούς περιπάτους.

Δείτε τον περίπατο για τη "Σκοτεινή Θεσσαλονίκη" http://www.ekedisy.gr/i-skoteini-thessaloniki-2/  

Η ΧΑΜΕΝΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΞΟΧΩΝ

  

Η χαμένη συνοικία των «Εξοχών» ή των «Πύργων»

Οι Εξοχές, ιδωμένες από τη θάλασσα, είναι εξίσου μαγευτικές, αν και ξέρω ότι εσύ διαφωνείς, γιατί τότε που ζούσες και ανέβαινες για δουλειές του εργοστασίου, όταν βγαίναμε βόλτα εδώ στη θάλασσα, γκρίνιαζες για τους δικούς μας αρχιτέκτονες, που μπέρδευαν το ένα στιλ με το άλλο. Τις βίλες εδώ δεν τις έβαζες καν σε σύγκριση με τα αρχοντικά της Αθήνας, είναι σύμμεικτες κατασκευές, έλεγες, κρεολές…

(Ισίδωρος Ζουργός, Λίγες και μια νύχτες)

Η χαμένη πια συνοικία των «Εξοχών» ή των  «Πύργων» ήταν η πιο κοσμοπολίτικη  περιοχή της Θεσσαλονίκης. Ξεκινώντας από τον Λευκό Πύργο έφθανε στους Μύλους  Αλλατίνι ακολουθώντας τη διαδρομή της Βασιλίσσης Όλγας. Οι λεγόμενοι Πύργοι δεν ήταν παρά μικρά και ευτελούς αξίας κτίσματα που προορίζονταν για αυτούς που εργάζονταν στα κτήματα.

Οι Πύργοι, οίτινες φαίνονται μεν προάστιον, χωριζόμενον από της πόλεως δια του Εβραϊκού νεκροταφείου, αποτελούν όντως μέρος αυτής ως θερινή μάλλον αριστοκρατική συνοικία, είναι ο προσφιλέστερος περίπατος των Θεσσαλονικέων. Είναι τα Πατήσια ή το Φάληρον των Αθηνών, το προάστιον εκείνο το τελείως ευρωπαϊκόν την όψιν.

(Δημήτρης Βαρδουνιώτης, Οι Πύργοι της Θεσσαλονίκης)

Τα πρώτα αρχοντικά στην περιοχή άρχισαν να κτίζονται το 1880 και ακολουθούν άλλα μετά την κατεδάφιση του θαλάσσιου τοίχους το 1889 αλλά και την πυρκαγιά το 1890. Η νέα συνοικία θα ονομαστεί Χαμηδιέ, από το όνομα του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ του Β΄, ονομασία που δόθηκε μετά από πρόταση των τοπικών αρχών για τον σχηματισμό μιας ξεχωριστής συνοικίας.

Η ονομασία Εξοχές οφείλεται στο ότι τα σπίτια δεν προορίζονταν αρχικά για μόνιμη χρήση, αν και μετά την πυρκαγιά του 1917 πολλοί πλέον μετακόμισαν εδώ μόνιμα και στο ότι βέβαια η περιοχή αποτελούνταν από αγροτικές εκτάσεις.

 Όταν ξεκινάει και η γραμμή του τραμ, ιππήλατο στην αρχή, το 1893 οι κατοικίες αρχίζουν και πληθαίνουν. Είναι η εποχή που πλούσιοι Έλληνες έμποροι, Εβραίοι  βιομήχανοι αλλά και Οθωμανοί  αξιωματούχοι κτίζουν τα εξοχικά τους σπίτια στην όμορφη αυτή περιοχή ακολουθώντας μια ιδιαίτερη και ιδιότυπη αρχιτεκτονική εξαιρετικά εκλεπτυσμένη. Ανάμεσα στους αρχιτέκτονες που έβαλαν την υπογραφή τους στη δημιουργία αυτών των επαύλεων ήταν ο Αριγκόνι, ο Βιταλιάνο  Ποζέλι και  ο Ξενοφών Παιονίδης.

Τα αρχοντικά περιβάλλονται από ιδιαίτερα καλαίσθητους κήπους και από την πίσω πλευρά ακουμπούν στη θάλασσα, όπου έχουν μικρές ιδιωτικές παραλίες με  καμπίνες για να ξεντύνονται  και τα δικά τους πλοιάρια, που συχνά τα χρησιμοποιούν όχι μόνο για αναψυχή και βόλτες στη θάλασσα αλλά και ως μεταφορικό μέσο.  

Εδώ δεν υπήρχε ο διαχωρισμός των τάξεων που υπήρχε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης με τις συγκεκριμένες ζώνες κατοίκησης των Ελλήνων, των Εβραίων και των Μουσουλμάνων. Στις Εξοχές η ζωή ακολουθούσε τα αστικά πρότυπα της εποχής χωρίς να υπάρχουν εθνικοί ή θρησκευτικοί διαχωρισμοί αλλά με μόνο διαβατήριο στην περιοχή αυτή να έχεις οικονομική επιφάνεια. Άλλωστε οι τιμές των οικοπέδων και των ακινήτων είναι τόσο υψηλές που εκ των πραγμάτων μόνο οικογένειες που ανήκαν στα υψηλά κοινωνικά στρώματα μπορούν να έχουν την πολυτέλεια μιας κατοικίας στη συνοικία των Εξοχών. Ανάμεσα στους κατοίκους της νέας γειτονιάς είναι άτομα όπως ο βαλής (γενικός διοικητής), ο στρατάρχης και δήμαρχος της πόλης,  πρόξενοι, διευθυντές τραπεζών. Ονομαστές οικογένειες της πόλης έχουν εδώ πλέον τις κατοικίες τους όπως οι Άμποτ, Αλλατίνι, Μοδιάνο.

Επήγα σήμερα στους Πύργους της Καλαμαριάς. Είναι προς τα δεξιά της πόλεως μια ώρα μακρυά, στην ακρογιαλιά. Είναι το καλοκαιρινό αναπαυτήριο όλου του πλουσιόκοσμου της Θεσσαλονίκης. Εκεί λουτρά, εκεί κήποι μεγάλοι, χτήρια με ρυθμό ευρωπαϊκό και ανατολίτικο μαζί, ξενοδοχεία αναπαυτικά, καφενεία αναπαυτικότερα.

(Ανδρέας Καρκαβίτσας, Θεσσαλονίκη και άλλα «επίκαιρα» κείμενα.)

Από τα 100 πάνω κάτω αρχοντικά της εποχής σήμερα σώζονται 20 περίπου  κατά μήκος της Βασιλίσσης Όλγας ή στους κάθετους με αυτήν δρόμους. Λίγα είναι καλοδιατηρημένα, αυτά που ευτύχησαν να χρησιμοποιούνται σήμερα και να στεγάζουν υπηρεσίες ή και κέντρα αναψυχής. Άλλα απλώς περιμένουν τον αργό θάνατό τους ασφυκτιώντας ανάμεσα στις πολυώροφες πολυκατοικίες .

Από τα παλαιότερα σωζόμενα είναι το κτίριο της Εθνικής Τραπέζης, το «κόκκινο σπίτι» το Chateau mon bonheur» (Πύργος η ευτυχία μου, η βίλα Αλλατίνι που σήμερα στεγάζει τις υπηρεσίες της Νομαρχίας, η Κάζα Μπιάνκα (ανήκει στον Δήμο), το Ιταλικό Προξενείο, η Βίλα Μορντόχ (Δημοτική Πινακοθήκη), το πρώην κτίριο του ΝΑΤΟ, τα αρχοντικά, Σιάγα και του Μιχαηλίδη, η Έπαυλη Μοδιάνο (Λαογραφικό Μουσείο).

Πολλά είναι συνδεδεμένα με σημαντικά ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν την ιστορία της πόλης όπως η Βίλα Καπαντζή στην οποία εγκαταστάθηκε ο τότε επικεφαλής της προσωρινής επαναστατικής Κυβέρνησης με έδρα τη Θεσσαλονίκη, Ελευθέριος Βενιζέλος.

Αλλά συνδέονται με έρωτες και πάθη. Ο γνωστός κόκκινος πύργος της Θεσσαλονίκης, ο Πύργος της Ευτυχίας (Chateau mon bonheur) χτίστηκε για την Ευτυχία, τον μεγάλο έρωτα του Δημήτρη Ιωαννίδη-Τσακιρντέκη ενώ η γνωστή Κάζα Μπιάνκα συνδέθηκε με τον μεγάλο έρωτα της Αλίν Φερνάντεζ με τον έλληνα αξιωματικο, Σπύρο Αλιμπέρτη.

Συνέχισε τον δρόμο του θέλοντας να παρατείνει τη βόλτα και προσπέρασε τη γειτονιά του συνεχίζοντας για το Ντεπό. Πέρασε έξω από την Casa Bianca, όπου έμειναν για χρόνια η Αλίν Φερνάντεζ και ο Σπύρος Αλιμπέρτης.

(Ισίδωρος Ζουργός, Λίγες και μια νύχτες)

Τα σπίτια δυστυχώς κατεδαφίστηκαν, τα περισσότερα στα τέλη της δεκαετίας του 60, εποχή της άνευ όρων ανοικοδόμησης. Μια γειτονιά κόσμημα της Θεσσαλονίκης παραδόθηκε και αυτή στην εμπορευματοποίηση και στην ακαλαίσθητη δόμηση. Οι κήποι με τα τριαντάφυλλα, οι ακρογιαλιές, οι βόλτες με τις βάρκες στον Θερμαϊκό, τα όμορφα καφενεία, τα θερινά σινεμά έγιναν ανάμνηση και πικρή νοσταλγία.

Ιστορίες, μνήμες, έρωτες, πάθη, εγκλήματα, ανυπολόγιστης αξίας ζωντανά μαρτύρια και πηγές της ιστορίας της Θεσσαλονίκης χάθηκαν για πάντα ανάμεσα στα ερείπια από τα γκρεμισμένα κτίρια.

Συνέχιζε να κοιτάζει έξω από το παράθυρο τους δεινόσαυρους της κοιμισμένης συνοικίας, τις θεόρατες βίλες της Εστέρ Μποτόν, του Χαζτημήσεφ, του Τελτζή μπέη, του Οσμάν Αλή μπέη, του Γιάκο Μοδιάνο, του Περικλή Χατζηλαζάρου… ΄Υστερα από το Chateau mon Bonher και τη Βίλα Σεϊδουλάχ πασά έκοψαν ταχύτητα. Έστριψε πολύ προσεχτικά σ’ ένα χωματόδρομο κι έριξε δεξιά κι αριστερά ματιές στα παράθυρα των σπιτιών. Την είδε που είχε σκύψει το κεφάλι και τώρα σκούπιζε τα μάτια με το μαντίλι της. «Κλαις για τις Εξοχές;» τη ρώτησε. «Κλαις για τα σπίτια, τους κήπους, για πολλά νομίζω, έτσι δεν είναι;». Κούνησε το κεφάλι της σιωπηλή…»

(Ισίδωρος Ζουργός, Λίγες και μια νύχτες)

Βιβλιογραφία

Δημήτρης Βουρδουνιώτης, Οι πύργοι της Θεσσαλονίκης, Αθήνα.

Ισίδωρος Ζουργός (2017). Λίγες και μια νύχτες. Αθήνα: Πατάκης

Βασίλης Κολώνας (2016). Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών. Εικονογραφία της Συνοικίας των Εξοχών (1885-1912). Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Ανδρέας Καρκαβίτσας (1993). Θεσσαλονίκη και άλλα «επίκαιρα» κείμενα. Θεσσαλονίκη: Μαλλιάρης Παιδεία

Δρ Ευαγγελία Κανταρτζή

Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης http://www.ekedisy.gr/

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης σε συνεργασία με το Greek Cultural Institute οργανώνει περιπάτους και ξεναγήσεις και στη γειτονιά των εξοχών!  Δείτε αναλυτικά ΕΔΩ

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΑΝΔΡΟΥ

Η οικία Παλαμά και το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης

Μια ευχάριστη είδηση!

Το σπίτι του Κωστή Παλαμά, εκεί που πέθανε ο εθνικός μας ποιητής, εκεί από όπου ξεκίνησε η παλλαϊκή συγκέντρωση ενάντια στους Γερμανούς, το σπίτι της Περιάνδρου 5 , επιτέλους περνά στο Υπουργείο Πολιτισμού για να αναδειχθεί και να αξιοποιηθεί όπως αρμόζει.

Μια είδηση που μας γέμισε χαρά αλλά και ικανοποίηση καθώς ως Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης δεν σταματήσαμε να αγωνιζόμαστε για να αναδείξουμε την ιστορία του και να μπει ένα τέλος στην αξιοθρήνητη εικόνα που παρουσίαζε.

Δείτε εδώ: https://youtu.be/5IIC70QOnvE 

Ένα σπίτι που το εντάξαμε στα εκπαιδευτικά μας προγράμματα, στους εκπαιδευτικούς λογοτεχνικούς μας περιπάτους, το εντάξαμε σε δράση-περιπατητική παράσταση που υλοποιήθηκε στα πλαίσια της Αθήνας-Πολιτιστικής Πρωτεύουσας Βιβλίου.

Περιπατητική παράσταση-Της πόλης μου τα παραμύθια. Σπίτι Παλαμά

Δείτε εδώ: https://youtu.be/HJSdw4HK5x8

Μάλιστα ένα από τους τελευταίους μας περιπάτους, με αφορμή την επέτειο του θανάτου του, 27 Φεβρουαρίου,  τον είχαμε αφιερώσει στον μεγάλο ποιητή

http://www.ekedisy.gr/logotechnikos-peripatos-stin-plaka/

Το σπίτι της Περιάνδρου

Στο σπίτι της Περιάνδρου μετακόμισε ο Παλαμάς μετά το 1930. Σε ένα από τα δύο διαμερίσματα του δευτέρου ορόφου  του νεοκλασικού σπιτιού της Πλάκας, κοντά στις στήλες του Ολυμπίου Διος.

Ένα διώροφο κτίριο κτισμένα ανάμεσα στο 1920-1930, χαρακτηριστικό οίκημα του μεσοπολέμου με ακροκέραμα και μπαλκόνια.

Η ημέρα της κηδείας του Παλαμά

Σε αυτό το σπίτι στο οποίο ο Παλαμάς έγραψε πολλά από ποιήματα και τα κείμενά του., άφησε την τελευταία του πνοή στις 27 Φεβρουαρίου 1943, μέσα στη γερμανική κατοχή.

Τη μέρα της κηδείας του ο  κόσμος γέμισε ασφυκτικά την Περιάνδρου και τους γύρω δρόμους θέλοντας με τον δικό του τρόπο να εκφράσει τιμή στον μεγάλο ποιητή. Η είδηση του θανάτου του είχε κυκλοφορήσει σε όλη την Αθήνα.

«Χτες βράδυ μία είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μία είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός» γράφει στο προσωπικό της ημερολόγιο η Ιωάννα Τσάτσου.

 Η νεκρώσιμη ακολουθία χοροστατούντος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, τελέστηκε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Όλοι ήταν εκεί: Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ηλίας Βενέζης, Γιώργος Θεοτοκάς,  Ιωάννα Τσάτσου, Μαρίκα Κοτοπούλη, Σπύρος Μελάς, Γιώργος Κατσίμπαλης, Άγγελος Σικελιανός.

Η κατοχική κυβέρνηση έστειλε τον δοτό πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο και εκπροσώπους των γερμανικών και ιταλικών κατοχικών δυνάμεων.

Την ώρα που το φέρετρο κατέβαινε στη γη ο Κατσίμπαλης άρχισε να ψέλνει τον εθνικό ύμνο. Δειλά στην αρχή και αργότερα με δυνατή φωνή άρχισε και ο κόσμος να ψάλλει  τον εθνικό ύμνο μπροστά στους εμβρόντητους Γερμανούς  που δεν ήξεραν πώς να αντιδράσουν.

Ο Σικελιανός μετατρέπει την κηδεία σε πατριωτική εκδήλωση

Σε αυτό το φέρετρο ακουμπάει η Ελλάδα» θα γράψει τα χαράματα της 28^ης Φεβρουαρίου στο περίφημο ποίημά  «Ηχήστε οι σάλπιγγες» που με φωνή γεμάτη συγκίνηση απήγγειλε :

Ηχήστε οι σάλπιγγες... Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα...
Βογκήστε τύμπανα πολέμου... Οι φοβερές
σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα !

Σ' αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα! Ένα βουνό
με δάφνες αν υψώσουμε ως το Πήλιο κι ως την Όσσα,
κι αν το πυργώσουμε ως τον έβδομο ουρανό,
ποιόν κλεί, τι κι αν το πεί η δικιά μου γλώσσα;

Πολλές μέρες μετά κόσμος ερχόταν στο σπίτι της Περιάνδρου να αφήσει λίγα λουλούδια στη μνήμη του ποιητή της γενιάς του 80, στον ποιητή που έως το τέλος της ζωής του δημιουργούσε εμπνεόμενος από τις μούσες τους, από το φεγγάρι που ξεπρόβαλλε από τον Υμηττό, από την Ακρόπολη που καμάρωνε από την ταράτσα του σπιτιού του, από τα απλά, μα μεγάλα!

Ο περίπατός μας στις 2 Σεπτεμβρίου είναι αφιερωμένος στον Παλαμά.
Με το φως του φεγγαριού θα περπατήσουμε στα στενά της Πλάκας και περνώντας και από το σπίτι της Περιάνδου θα ακούσουμε για τις "μούσες" που έδιναν έμπνευση στον μεγάλο ποιητή!

http://www.ekedisy.gr/romantikos-peripatos-stin-plaka-kato-apo-to-fos-toy-feggarioy/

ΜΝΗΜΕΙΟ ΛΥΣΙΚΡΑΤΗ: ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΣΩΖΟΜΕΝΟ ΧΟΡΗΓΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ

To Μνημείο του Λυσικράτη

Το Μνημείο του Λυσικράτη γνωστό και ως φανάρι του Διογένη είναι το καλύτερα σωζόμενο χορηγικό μνημείο στην Αθήνα.

Βρίσκεται στην Πλάκα, στην ομώνυμη πλατεία Λυσικράτους και στην ιστορική οδό Τριπόδων.

Η οδός Τριπόδων, άλλωστε πήρε το όνομά της από τους  χορηγικούς τρίποδες που τη στόλιζαν και ήταν τοποθετημένοι εκατέρωθεν του δρόμου.

Πρόκειται για χορηγικό μνημείο, δηλαδή μνημείο πάνω στο οποίο τοποθετούσαν τον τρίποδα, που δινόταν ως τιμητικό έπαθλο στον χορηγό, που αναλάμβανε τη συγκρότηση του χορού αλλά και τα έξοδα διεξαγωγής χορευτικών αγώνων κατά τις επίσημες τελετές. Το προσφερόμενο στον χορηγό έπαθλο το κατέθεταν είτε στο ιερό του Διονύσου είτε στη γειτονική με το ιερό, οδό των Τριπόδων.

Για να φαίνεται μάλιστα ακόμα πιο μεγαλοπρεπές το έπαθλο το τοποθετούσαν σε ψηλή βάση, που είχε τη μορφή κίονα, είτε σε σχήμα ναΐσκου.

Η χορηγία στην αρχαία Αθήνα

Η αθηναϊκή-σοφή-πολιτεία αντί φορολογία πλούσιων Αθηναίων ή και μετοίκων, είχε βρει άλλο τρόπο φορολογίας. Τους ανέθετε την ανάληψη των εξόδων τους ανεβάσματος των παραστάσεων. Όταν το έργο, για το οποίο είχαν αναλάβει τα έξοδα, κέρδιζε βραβείο, ο χορηγός ανταμειβόταν από την πόλη με ένα τρίποδα χάλκινο ή επίχρυσο. Τον τρίποδα αυτό τοποθετούσε επάνω σε χορηγικό μνημείο, αφιερωμένο στον Διόνυσο. Η οδός Τριπόδων πήρε το όνομά της από την τοποθέτηση αυτών των τριπόδων δεξιά και αριστερά του δρόμου. Οι Αθηναίοι έκαναν τη βόλτα τους στην Τριπόδων για να θαυμάσουν τα μνημεία αυτά και να διαβάσουν ταυτόχρονα τα ονόματα των χορηγών. Κάτι σαν το σημερινό Hollywood αλά ελληνικά ή μάλλον αθηναϊκά!

Περιγραφή του μνημείου

Το μνημείο κτίστηκε το 333-334 π.χ όταν την Αθήνα διοικούσε ο Ευαίνετος, όπως φαίνεται και στη γραφή του αφιερώματος. Το κέρδισε ως χορηγός σε αγώνα χορού παιδιών της Ακαμάντιδας φυλής κατά την 111^η Ολυμπιάδα.

Στο μνημείο αναφέρονται τα βασικά στοιχεία που έπρεπε ως λογικό να υπάρχουν. Το όνομα του χορηγού, η καταγωγή των ηθοποιών, το όνομα του συγγραφέα και τελευταία του άρχοντα της πόλης.

 «Λυσικράτης Λυσιθέου Κικυνεύς εχορήγει Ακαμαντίς παίδων ενίκα, θεών ηύλει, Λυσιάδης Αθηναίος εδίδασκε Ευαίνεταο ήρχε».

Το μνημείο αποτελείται από ένα ψηλό ορθογώνιο βάθρο από πωρόλιθο (πλευρές 2.93) πάνω στο οποίο υψώνεται το κυρίως μνημείο, κτίσμα κυκλικό με έξι κορινθιακούς κίονες από πεντελικό μάρμαρο. Το ύψος του έφθανε  τα 10.30 μέτρα και στολιζόταν με έλικες και φυτικά κοσμήματα.

Τα θέματα της ζωοφόρου

Στη ζωοφόρο υπάρχουν ανάγλυφες παραστάσεις με θέμα την περιπέτεια του Θεού Διονύσου με τους Τυρρηνούς πειρατές. Οι πειρατές είχαν αιχμαλωτίσει τον Θεό χωρίς όμως να γνωρίζουν ποιος είναι και είχαν σκοπό να τον πουλήσουν ως δούλο. Ο Διόνυσος, αφού ελευθερώθηκε, τους τιμώρησε με τη βοήθεια των σατύρων μεταμορφώνοντάς τους σε δελφίνια. Ο Διόνυσος στη ζωφόρου του μνημείου εμφανίζεται να κάθεται ήσυχος πάνω σε βράχο και νικητής πλέον να παρακολουθεί την καταδίωξη των πειρατών από τους Σατύρους, εκ των οποίων άλλοι κόβουν κλαδιά από δέντρα, άλλοι χτυπούν τους πειρατές, άλλοι τους καταδιώκουν μέχρι τη θάλασσα όπου μεταμορφώνονται σε δελφίνια, και άλλοι ξεφαντώνουν πίνοντας από τον κρατήρα. Η επιλογή του θέματος δεν ήταν βέβαια τυχαία αφού είχε σκοπό όχι μόνο  να διακοσμήσει τ μνημείο αλλά να τιμήσει και τον Θεό, προς τιμήν του οποίου γινόταν οι  αγώνες.

Γνωστό και ως φανάρι του Διογένη

Στα μεσαιωνικά χρόνια θεωρούσαν ότι η άκανθος ήταν η βάση κάποιου φαναριού και εξαιτίας αυτού πήρε την ονομασία «λύχονος», φανάρι ή κάνδυλος του Διογένους, υπενθυμίζοντας στον κόσμο του Φανάρι του Διογένη, τον οποίο η παράδοση παρουσίαζε να περπατά κρατώντας φανάρι ψάχνοντας απεγνωσμένα στην αρχαία αγορά για «ανθρώπους». Κατά μία μάλιστα παράδοση θεωρείται ότι ο κυνικός φιλόσοφος έμεινε για ένα διάστημα εκεί.

Υπάρχουν άλλα χορηγικά μνημεία;

Στον αρχαιολογικό χώρο της Πλάκας, στην πλατεία Λυσικράτους, έχουν εντοπιστεί τα θεμέλια 4 χορηγικών μνημείων. Εκτός αρχαιολογικού χώρου, οι ανασκαφές των τελευταίων 30 ετών έχουν φέρει στο φως θεμέλια από δέκα περίπου χορηγικά μνημεία στις οδούς Βάκχου, Βύρωνος, Σέλλεϊ και Τριπόδων. Τα ευρήματα αυτά εντοπίστηκαν σε κατοικίες ή αυλές κατοικιών.

Είναι γνωστό βέβαια και το χορηγικό μνημείο του Θρασύλλου πάνω από το θέατρο του Διονύσου, σε ένα φυσικό σπήλαιο που αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως ο ναός της Παναγίας της Σπηλιώτισσας.

Η μονή Καπουτσίνων

Οι Καπουτσίνοι μοναχοί, αγόρασαν από τους Τούρκους το μνημείο και ίδρυσαν μοναστήρι. Στον ξενώνα του μοναστηριού φιλοξενήθηκε μάλιστα και ο Λόρδος Βύρων. Το μνημείο ενσωματώθηκε στη βιβλιοθήκη του μοναστηριού.

Το μοναστήρι φαίνεται ότι καταστράφηκε, κάηκε, στον αγώνα της απελευθέρωσης.

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης έχει αναδείξει το μνημείο, το εντάσσει στους εκπαιδευτικούς περιπάτους που διοργανώνει για σχολεία και ενήλικες και έχει εκδώσει σχετικό βιβλίο που χρησιμοποιείται και στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που διεξάγει για σχολικές ή άλλες ομάδες με τίτλο 

 «Ο Θεός Διόνυσος και οι Πειρατές: Ένα πειρατικό κυνήγι θησαυρού… στην Πλάκα»

Δείτε το ενημερωτικό φυλλάδιο εδώ

Στοφόρος Κ. (2016) Ο Θεός Διόνυσος και οι πειρατές. Ένα ταξίδι στον μύθο και στην ιστορία μέσα από το παραμύθι. Αθήνα: Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης

Φωτογραφίες Ευαγγελία Κανταρτζή

Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης

Τριπόδων 23 Πλάκα Αθήνα

http://www.ekedisy.gr/